PETROVARADINSKA TVRÐAVA I NJENE TAJNE

"Grad na steni cvrst kao vera"                                      

 Na latinskom jeziku „petra” znaci stena, „var” je, madarski, grad, dok „din” na turskom znaci vera. Spajanjem tih reci dobija se ime Petrovaradin, što u bukvalnom tumacenju našeg naroda dode - da je to „grad na steni cvrst kao vera”. 

   Petrovaradinska tvrdava danas cini sastavni deo urbane celine Novog Sada.Tvrdava je gradena po sistemu Vobana, medu nekoliko preostalih u zapadnoj i srednjoj Evropi koja je skoro sacuvana u potpunosti. „Gibraltar na Dunavu”,kako sejos često naziva, prostire se na sto dvanaest hektara, ide cetiri sprata u dubinu, ima više od šesnaest kilometara tunela, oko dvanaest hiljada puškarnica i trinaest kapija. 

Današnja Petrovaradinska tvrđava je kao klasična barokna građevina građena od 1692. do 1780. godine kada je zbog promene odnosa između velikih sila, a naročito između Austrougarske i Turske, promenila funkciju i od odbrambene postala garnizonska tvrđava. Tokom 90 godina gradnje tvrđava je koncipirana kao kompleks od pet tvrđava tj. delova tvrđave, jedno vreme čak i šest: Gornja, Donja, Podgrađe i Vaserštat, Hornverk, Brukšanc (koji se nalazio na bačkoj strani i oko kojeg je nastao današnji Novi Sad), Inzel šanac, malo utvrđenje na velikom ostrvu koje je nekad postojalo, i Kronverk, utrvrđenje koje je bilo ispred Hornverka na mestu današnjeg Trandžamenta. 

Najpoznatiji deo Tvrđave svakako je Gornja tvrđava koja se nalazi na samom vrhu Petrovaradinske stene. 

18. oktobra 1692. godine postavljen je kamen temeljac današnjeg zdanja. Prvo se gradila Gornja tvrđava. Kamen temeljac sadašnjoj Petrovaradinskoj tvrđavi položio je princ Kroj, 18. oktobra 1692. godine , na južnom delu gornje tvrđave, po nalogu Habsburskog cara Leopolda I. Tom prilikom zakopana je i povelja, a tačno mesto i dalje je nepoznato. Tako je izgrađen i prvi bastion Petrovaradina, koji nosi ime Cara Leopolda I i u njega je ugrađeno dosta materijala iz srednjevekovne tvrđave. Gradnjom Leopoldovog bastiona, danas poznatog vidikovca, otpočela je izgradnja čitavog kompleksa odbrambenih tvrđava koje su činile odbrambeni koridor i vojnu granicu na Dunavu. 

Tvrđavu su vojni graditelji Vanberg, Kajzersfeld i Marsili, po sistemu Sebastijana Vobana, francuskog dvorskog maršala i arhitekte, osmislili kao spoj francuske, holandske, španske i italijanske vojne škole. Zahvaljujući ovakvom spoju rešenja u građenju utvrđenja, Petrovaradinska tvrđava je postala najvažnija granična fortifikacija Habsburške monarhije. Za razliku od srednjovekovnih utvrđenja čiji su bedemi išli u visinu, Petrovaradinska tvrđava je prilagođena ravnici i njeni objekti idu pod zemlju. 

Gornja tvrđava je građena od 1692. do 1728. godine i to sa pet bastiona. Leopoldov i Inoćentijev povezani su zaravnjenim uzvišenjem (kavalirom) na kojem se danas nalazi skulptura "Jeleni" poznatog novosadskog vajara Jovana Soldatovića. Ta dva bastiona povezana su u jedan bastionski front kroz koji prolazi dvorska kapija. Pored Leopoldovog bastiona izgrađena je i Leopoldova barutana u prvoj polovini XVIII veka. Na njenim vratima se danas nalazi najstarija brava na Tvrđavi koja potiče još iz 1710. godine. U okviru Inoćentijevog bastiona nalazi se i veliki ratni bunar iz 1725. godine, zasvođeni podzemni bunar sa preko 60 metara dubine, 4 metra širine i sa hodnicima koji se kao krakovi šire od njega tako da se svaki deo Tvrđave mogao snabdevati vodom i to bez bojazni da će bunar biti zarušen ili zatrovan. 

Treći bastion je bastion Josifa I u kojem se danas nalazi planetarijum. Sa njega se vidi deo Vaserštata, a spušta se stepenasto prema šančevima ispred Gornje tvrđave koji su korišćeni kao minska polja pri odbrani. 

Bastion Ludviga Badenskog se pompezno diže iznad Gradića. Na njemu je toranj sa satom, a tu se nalazi i Ludvigova kapija, kroz koju prolazi jedan broj stepenika, od 214 koliko ih povezuje Gornji i Donji grad. Unutar Ludvigovog bastiona je ulaz za Podzemne vojne galerije. One predstavljaju sistem koji je zidan na četiri sprata u dužini od 16 kilometara. U galerijama se nalaze puškarnice, prostorije za odmor vojnika, magacini, sobe za obuku, barikade, ventilacioni sistem kao i orijentacioni sistem sa vertikalnim silazima, i podzemna minska polja. Nažalost, danas je osposobljeno i dostupno samo nešto manje od jednog kilometra podzemnih galerija i tunela. 

Ludvigov bastion je najposećeniji na Tvrđavi jer se sa njega najbolje vidi Novi Sad. Povrh stepeništa nalazi se oficirski paviljon, raskošni prostor u kojem je danas smešten restoran, a za vreme Habsburške monarhije tu su se održavali balovi i svečani prijemi za plemstvo i visoke oficire. Svakog petka je tu svirala vojna muzika i gospođe oficira iz gradića su samo tada imale pravo da dođu na Gornju tvrđavu jer im je inače bio zabranjen pristup. Na Gornju tvrđavu su mogla da dođu, pored vojske, samo deca do 12 godina starosti. 

SAT - Kula nalazi se na Bastionu svetog Luja. Sat potiče iz Alzasa (Francuska), a Petrovaradinu ga je poklonila carica Marija Terezija početkom XVIII veka. Sat predstavlja svojevrstan zaštitni znak kako same Tvrđave i Petrovaradina tako i Novog Sada. tara kula je polovinom XVIII veka srušena, da bi je nakon toga zamenila današnja. Prečnik satnih krugova je oko 2,5 m; u samom satu nalaze se tri kugle (76 kilograma) i šetalica; sat se navija ručno, svaki dan. Brojčanik je postavljen na sve četiri strane tornja, brojevi su ispisani rimskim ciframa, što je običaj na svim hrišćanskim crkvama.
Postoji više zanimljivosti u vezi sa satom. Pre svega njegova mala kazaljka pokazuje minute a velika sate, za šta postoje dva razloga. Prvi je taj da bi lađari sa veće daljine i po lošem vremenu videli koliko je sati, a drugi razlog je taj što sat otkucava na svaki sat, a tako se smenjivala i straža, pa minuti nisu bili važni.
Inače sat kada je hladno kasni, a pri lepom i toplom vremenu žuri; zato je dobio epitet "Pijani sat". Interesantno je i to da su stanovnici Petrovaradina tokom XVIII veka plaćali komunalni doprinos odnosno "satarinu", koja je bila naplaćivana svim građanima zbog korišćenja sata. U vrhu sata, na jabuci, nalazi se vetrokaz sa kompasom koji pokazuje strane sveta, a na jarbolu nema koplje već srce.

Najduži bastion koji prati tok Dunava i koji čini Vedutu Petrovaradinske tvrđave je bastion Marije Terezije u čijoj se utrobi nalazio vodovod. U vodovodu kao i na održavanju vodovoda su radili zatvorenici. Nogama pumpajući vodu radili su po ceo dan i umirali od iscrpljenosti. 

Gornja tvrđava ipak nije sačuvana u originalnom obliku. Posle drugog svetskog rata porušeni su mnogi važni objekti kao što su Lihtenštajnova kasarna, Transportna kasarna, Kantina, Stražara i deo Duge kasarne. Ipak do danas su sačuvana svedočanstva o njihovom postojanju i o izgledu tvrđave. 

U prizemlju Duge kasarne danas se nalaze ateljei novosadskih umetnika u kojima se mogu videti njihovi radovi. Jednostavna kasarna se nalazi iza Duge kasarne i to je zgrada duž sadašnje ulice zanata. Današnji parking koji se nalazi ispred zgrade Topovnjače, Arsenala i Mamuline kasarne u kojoj se nalazi muzej grada je nekada bio paradni plac na kojem se postrojavala vojska za defilee, raporte i unapređenja. 

Neodvojivi deo Petrovaradinske tvrđave je i Donja tvrđava tj. podgrađe. 

Još su Turci za vreme svoje 161 godine vladavine Tvrđavom uvideli značaj podnožija Petrovaradinske stene. Oni su dovodili veliki broj trgovaca, zanatlija i drugog življa, pa su oko zidina Tvrđave podizali mahale za civilno stanovništvo i time nastavili razvoj naselja kome je temelj postavljen još za vreme postojanja "Belafons" opatije. Iz tog naselja razvija se Donja tvrđava ili danas poznatija kao Podgrađe, a nekada Suburbium. 

Podgrađe se na samom nastanku sastojalo samo iz okvirnog bedema sa rovovima i zaprekama tj. palisadama, a kao pojačanje služio je jedan izgrađeni šanac koji se prostirao današnjom ulicom Vladimira Nazora. Bedemi ovog šanca su kasnije poslužili kao temelji za kuće u ovoj ulici među kojima se nalazi i rodna kuća Bana Jelačića. 

U periodu od 1694. do 1697. godine Donja tvrđava se proširuje. Oformljena je osnova višeugaone tvrđave, postavljeni su temelji za stalne objekte u Podgrađu i dobijen je prostor za Franjevački samostan od koga je odlukom Josifa II 1786. godine nastala Vojna bolnica i Zapovedništvo tvrđave. 

Podignute su i ojačane i Novosadska i Beogradska kapija i povezane su bedemima, a šančevi koji su ozidani opekom i na taj način ojačani. 

U periodu od 1726. do 1753. gradnja čitave Tvrđave je usporena, ali Podgrađe nastavlja da se razvija u društvenom smislu. Gradić je dobio pravo da drži tri vašara godišnje i da naplaćuje kaldrminu (putarinu) od tri krajcare po kolima. Postavljeno je gradsko veće sa načelnikom, ali je bilo podređeno komandantu Tvrđave. Magistrat je rukovodio policijom i sudskim presudama u građanskim sporovima. 

Godine 1748. Petrovaradin je postao vojno-gradska opština, a diplomom od 06. oktobra 1751. godine Ratno veće dodelilo mu je grb sa pečatom. 

U Podgrađu su bili još smešteni Dvorski komorski komesar i Komorski provizorijat. Izgrađen je veliki broj oficirskih i vojničkih paviljona, stambenih kuća, inžinjerska direkcija, velika vojna pekara, stovarišta oružja i kazamati (zatvor). 

Godine 1735. Petrovaradin dobija i prvi Dom za uboge u Sremu, 1753. godine poštu, a 1756. godine apoteku koja je bila treća po redu osnivanja u Vojvodini, posle Novog Sada i Zemuna. Prvu školu su osnovali Franjevci još 1713. godine. 

Podgrađe je 1741. godine postalo i sedište Sremske biskupije sve do 1773. godine. 

Napretku Podgrađa i njegovom društveno-političkom oživljavanju posebno je doprinenla inicijativa feldmaršala-lajtnanta Engelshofena da se osnuju "slobodne streljačke kompanije" koje su značajno intenzivirale privredni život Gradića. 

Konačan izgled Podgrađe dobija u periodu od 1753. do 1780. godine kada je definitivno oblikovana Petrovaradinska tvrđava i dograđena Dunavska kapija.

Slobodna streljačka kompanija

Privilegovan status u okviru Sremske vojne granice stekao je Petrovaradin, ali ne u obliku vojnog komuniteta nego kao Slobodna streljačka kompanija (nem. Frey Schützen Compagnie). To se dogodilo 31. oktobra 1748. godine kada je Regulativ generala Engelshofena stupio na snagu, a koji je Dvorski ratni savet potvrdio 10. marta 1751. godine. Kao Slobodna streljačka kompanija Petrovaradin je uključen u Petrovaradinsku regimentu, ali je jurisdikciju nad njim imao Dvorski ratni savet u Beču koji ju je ostvarivao preko komandanta Petrovaradinske tvrđave. Kompanija je imala 220 strelaca-građana, a njen glavni cilj zadatak bila je odbrana Tvrđave u slučaju opsade, kao i snabdevanje vojske u Tvrdavi i opsluživanje oficira i vojnih službenika u njoj. Inače, svi su bili oslobođeni od redovne vojno-graničarske službe. Na čelu Kompanije, kao organ vlasti, bio je kapetan koga je imenovala Slavonska generalna komanda čije je središte bilo u Osijeku. Punopravni članovi Kompanije, odnosno strelci, prolazili su kroz vojnu obuku delom kod topova, kao artiljerci, delom sa puškama kao strelci. Kompanija je imala svoj pečat, grb i zastavu na koju su građani polagali zakletvu vernosti. Stanovnici Kompanije bili su svrstani u dve kategorije: slobodne strelce (ili građane) i bećare. Godine 1766. u Kompaniji bilo je 370 građanskih (streljačkih) i 70 bećarskih porodica.

Godine 1787. prestala je da postoji Kompanija slobodnih strelaca, a Petrovaradin je i faktički i formalno dobio status komuniteta. Kada je 1808. godine došlo do stvaranja građanske milicije (nem. Landver), Petrovaradinski komunitet trebao je da sadrži dve kompanije ili čete, kao rezervu za posadu u Tvrđavi u vreme velike ratne opasnosti.

Grb

 Petrovaradin je kao Slobodna streljačka kompanija dobio grb odlukom bečkog Ratnog saveta 6. oktobra 1751. godine. Podeljen je u četiti polja. U prvom i četvrtom je crni orao raširenih krila koji je bio simbol austrijske carevine. U drugom polju je Sveti Petar, zaštitnik Tvrđave i njenog garnizona koji u desnoj ruci drži dva ključa. Treće polje predstavlja nebo na kojem je pet ptica, simboli mira. U sredini grba se nalazi mali crveni štit u kojem je savijena ruka u oklopu sa sabljom u zamahu, kao opomena na teške bitke i ratove koji su vođeni oko Tvrđave i u njenoj okolini. Na proširenoj verziji grba sa obe strane stoji po jedan vojnik. Srednjovekovni riter u oklopu i srpski graničar koji nad grbom drže krunu iznad koje se opet pojavljuje simbol sa crvenog štita. Grb leži na vojničkim trofejima: dva topa, četiri zastave, jedan doboš, dva talambasa i 16 topovskih đuladi.