Period od 1849. do 1918. godine

U drugu polovinu XIX veka Novi Sad ulazi porušen i popaljen sa stanovništvom svedenim na trećinu u odnosu na period pre bombardovanja. Prema popisu iz 1850. godine grad ima svega 7.182 stanovnika. Tek po popisu iz 1870. godine grad ponovo ima negde oko 19.000 stanovnika, što znači da mu je trebalo 20 godina da se vrati na stanje u kome ga je zadesilo bombardovanje 1848. godine. Odmah nakon razaranja grada novosađani su imali još jedan problem. Komadant Ugarske, general Hajnau, je nameravao da se novi Novi Sad osnuje dublje u kopnu, udaljen od Dunava i mostobrana. Deputacija građana je tek nakon velikih ubeđivanja uspela da privoli generala da grad ipak ostane tu gde je i osnovan. Grad je nakon toga 1850. godine dobio zajam od oko 1.300.000 forinti srebra, kako bi se obnovio. 

Nakon toga nastupa period izgradnje grada. U tom periodu od bune pa sve do prvog svetskog rata. Novi Sad dobija reprezentativne građevine koje poznajemo i danas, to je i današnja arhitektura starog jezgra grada. Pre svega to je Gradska kuća, zgrada podignuta 1895. godine u neorenesansnom stilu po projektu arhitekte Đerđa Molnara(u njenom tornju je 1907. godine postavljeno zvono sa slikom Svetog Florijana, tadašnjeg zaštitnika grada), zatim Platoneum - zgrada koju je vladika Platon Atanacković nemenio srpskoj pravnoj akademiji, a u koju se 1864. godine uselila Matica srpska nakon što je preseljena iz Pešte, potom zgrada bivšeg Centralnog kreditnog zavoda na uglu današnje Grčkoškolske i Miletićeve ulice iz 1896. godine sa pozlaćenim Hermesom na kupoli zgrade, rad Đorđa Jovanovića. Zgrada pozorišta Dunđerski iz 1895. godine smeštena u dvorištu današnjeg hotela Vojvodina, koja je nažalost izgorela 1928 godine. Današnja Jodna banja, tada Jodno kupalište izgrađena je 1889. godine. Podignute su još tadašnja bolnica, a danas zgrada u kojoj je smešteno sedište Matice srpske koju je projektovao arhitekta Momčilo Tapavica, Sinagoga iz 1906. godine po projektu Lipota Baumhorna kao i jevrejska osnovna škola. Značajna je i zgrada nekadašnjeg Suda, danas Vojvođanski muzej u Dunavskoj ulici, izgrađena 1900. godine, po projektu Đule Vagnera. Tanurdžićeva palata građenu 1933/34 godine po projektu arhitekte Ðorda Tabakovića koji je zgradu i dogradio 1939/40 godine. Zgradu gimnazije "Jovan Jovanović Zmaj" podignuta je 1910. godine po projektu arhitekte Vladimira Nikolića, Vladičin dvor Bačke eparhije, sa elementima srpsko-vizantijskog i mavarskog stila iz 1901. godine, delo istog arhitekte. Dom kulture 1938. godine podignut je po projektu Đorđa Tabakovića u kome je do izgradnje sopstvene zgrade bilo smešteno Srpsko narodno pozorište (u  njemu je sada Pozorište mladih). Zgrada Banovine građena u periodu 1936-1939. godine po projektu već pomenutog arhitekte Dragiše Brašovana, spolja je obložena mermerom sa ostrva Brača, a enterijer zgrade čine široki hodnici iz kojih se ulazi u prostrane poslovne prostorije, dok je centralni hol  obložen kamenom iz Karare.

Ovo je i period u kome grad dobija svoju prvu železničku stanicu. Godine 1881. počinju radovi na izgradnji pruge Pešta-Subotica-Novi Sad, a 1882. godine izgrađena je prva železnička stanica. Sledeće, 1883. godine, u martu mesecu stiže i prvi voz u Novi Sad. U jesen te iste godine završen je i železnički most i prokopan tunel ispod Petrovaradinske tvrđave. Sigurno je da je bio veoma zanimljiv trenutak kada se izroni iz tame tunela i pred putnike iskoči panorama grada sa Dunavom ispred sebe. Kolski i pešački saobraćaj sa Petrovaradinom se i dalje održavao preko pontonskog mosta koji nije bio aktivan tokom zime. 

Od industrije grad ima svoju svilaru koja je oštećena u bombardovanju 1848. godine, ali 1884. dobija nove fabričke zgrade, 1885. godine otvorena je klanica, 1888. plinara, 1910. podiže se električna centrala,a 1911. godine se u Novi Sad uvodi tramvaj. 

U ovom periodu Novi Sad je prednjačio ne samo ispred vojvođanskih gradova, nego i ispred gradova u Srbiji. Postao je nesporan centar Vojvodine Isto tako je jedno vreme predstavljao i srpski kulturni centar uopšte. U toku pedesetih godina XIX veka u Novom Sadu se počinje stvarati grupa ljudi koja će kasnije povesti vojvođanske Srbe u borbu za nacionalna i građanska prava. To su dr Danilo Medaković, Svetozar Miletić, Jovan Jovanović Zmaj, Jovan Đorđević, Laza Kostić, Jakov Ignjatović, Novak Radonjić, dr Jovan Andrejević, Đorđe Popović (uredinik "Danice"), Đura Jakšić..... U to vreme u Novom Sadu izlazi veliki broj novinskih listova i časopisa: "Srbski dnevnik", politički list koga je pokrenuo dr Danilo Medaković; "Sedmica", njegov nedeljni književni dodatak; Jovan Jovanović Zmaj pokreće svoj poznati list "Javor"; Đorđe Rajković pokreće humoristički list "Komarac"; Miletić premešta u Novi Sad svoju "Zastavu". Ukupno je izlazilo 56 listova i časopisa na srpskom jeziku, što za to vreme predstavlja impozantan broj.

Novi Sad je grad u kome je Svetozar Miletić objavio i svoj čuveni "tucindanski članak" u kome borba vojvođanskih Srba za nacionalna i građanska prava dobija novu demokratsku orijentaciju u skladu sa nacionalnim težnjama drugih naroda Vojvodine pod Austougarskom, Slovaka, Rumuna, Rusina, kao i težnju za saradnju sa Mađarima i vlastima Ugarske. Međutim ovaj splet od osamdesetih godina XIX veka smeniće političko klonuće. Nakon austrougarske nagodbe ugarska vlada vodi politiku ugnjetavanja i suzbijanja ne mađarskih naroda u Ugarskoj, isključuju im se poslanici iz parlamenta, zakonski se uvodi mađarski jezik u osnovne škole, nasilno se sprovode sve odluke vlasti.