U XVIII veku u gradu radi i škola koju je osnovao vladika Visarion. Prilikom dobijanja statusa slobodnog grada, Novi Sad ovoj školi daje 100 jutara zemje za izdržavanje. U njoj se uči slovenski i latinski , a pohađaju je i dečaci i devojčice. Ova škola je imala u to doba i dva veoma znamenita učitelja: Orfelina (verovatno u periodu između 1749. i 1756 godine) i Jovana Rajića (u periodu između 1763. i 1767. godine). Godine 1789. škola je pretvorena u državnu katoličku gimnaziju. U ovoj školi je, između ostalih, prvi i drugi razred pohađao i Lukijan Mušicki. Godine 1794. škola je od strane ugarskih vlasti svedena na nižu gimnaziju. 

Pedesetih godina XVIII veka u Novom Sadu postoji samo knjigovezac koji prodaje knjige. Tokom osamdesetih godina istog veka javlja se i knjižar Damjan Kaulicija, a 1790. godine Emanuilo Janković otvara svoju poznatu nemačko-francusku knjižaru i takođe osniva i prvu štampariju u gradu. 

Ipak, uprkos razvoju i jačanju bogatstva i kulturnom napretku, arhitektonski grad je i dalje u znaku balkanskog naselja. Šezdesetih godina XVIII veka u Novom Sadu još uvek postoje zemunice, a od 1198 domova svega 302 su od cigle, dok su ostali uglavnom od naboja. Takođe, svega 80 domova je pokriveno crepom. Tek od 1787. godine počinje se uvoditi obavezno pokrivanje kuća crepom ili šindrom, a zabranjuje pokrivanje trskom. 

Za vreme razvoja i procvata, grad su pogađale i nepogode. Tako je 1770. godine Novi Sad zadesila najveća poplava u njegovoj istoriji. U magistratskom protokolu pod 16. junom 1770. godine zabeleženo je da je voda iz Dunava na 5 mesta provalila u unutrašnjost grada i najveći deo poplavila. Većina stanovništva se privremeno iselila u Srem i Bačku.

Početkom XIX veka Novi Sad nastavlja sa razvojem, pa je tako 1816. godine otvorena nova srpska gimnazija, za koju su građani još od 1810. godine skupljali priloge. Ona je u početku delila zgradu sa katoličkom gimnazijom. 

Dvadesetih godina XIX veka grad ima preko 20.000 stanovnika. Tridesetih i četrdesetih godina u Novom Sadu postoje 3 pravoslavne osnovne škole, 2 srpske filijalne škole, 3 katoličke škole i 1 grčka. Zatim, tu su i 3 bolnice za siromašne (pravoslavna, katolička, jevrejska), srpska čitaonica, dve svilare, dve radionice žica, dve radionice za preradu duvana, fabrika sukna i vunenih tkanina (koja je veoma kratko radila), kao i dve štamparije i tri velike knjižare. 

U proleće 1848. godine u nizu događaja koji se zbivaju Novi Sad ima istaknutu ulogu. Novosadski Srbi su održali zbor na kome su izabrali deputaciju i peticiju od 16 tačaka, zahteva za sticanjem prava i sloboda Srba pod novom revolucionarnom vlašću Ugarske. Međutim, dogovor sa Košutom nije postignut i time na teritoriji današnje Vojvodine otpočinje krvavi sukob između Srba i Mađara. 

U tim burnim dešavanjima i sukobima Novi Sad biva razoren od strane mađarske vojske bombardovanjem sa Petrovaradinske tvrđave. U toku gušenja bune Ban Jelačić je sa svojim trupama stigao u grad i otvorio vatru na tvrđavu, očekujući da će se mađarska vojska smeštena u njoj brzo predati. Međutim, vojska sa tvrđave je odgovorila svojim topovima i naterala Bana Jelačića na povlačenje iz grada. Nakon snažnog bombardovanja mađarska vojska sa tvrđave se spustila u grad pljačkajući, paleći kuće i ubijajući sve stanovnike koji nisu uspeli da pobegnu iz grada. Od 2.812 zgrada, koliko ih je bilo u gradu pre bombardovanja, ostalo ih je samo 808. Pored materijalne štete grad je pretrpeo i veliku štetu u pogledu kulture. Uništeni si dragoceni predmeti kulture, brojna dela novosadskih umetnika, izgorele su bogate privatne biblioteke, episkopski dvor je skroz razoren zajedno sa svim pokućstvom, bibliotekom i arhivom.