Carica Marija Terezija prvog februara 1748. godine izdaje edikt kojim šanac postaje slobodna kraljevska varoš i daje joj ime: latinski-Neoplanta, mađarski-Ujvideki, nemački-Neusatz, srpski Novi Sad. Od proleća iste godine gradom upravlja magistrat od 12 senatora na čijem čelu se nalazi sudija uz pomoć magistratskog činovnoštva. Senatori za magistrat su birani svake druge godine. Od 1748. godine pa u narednih stotinu godina broj stanovnika Novog Sada se više nego udvostučuje, grad kulturno napreduje, stanovništvo se školuje. Sedamdesetih godina XVIII veka grad već ima svoju svilaru, pivaru, mlin za preradu duvana u burmut. 

Te 1748., toliko značajne godine za Novi Sad, grad dobija i prvu bolnicu. Visarion Pavlović osniva pravoslavnu bolnicu -" hospital radi sirotih i ubogih, ot dobroga materiala ". To je bila jedna od karakterističnih ustanova iz tog vremena koja je više bila dom starih i ubogih nego bolnica u današnjem smislu. Čak je i Vuk Karadžić početkom XIX veka u njoj jedne zime našao sklonište. Vuk je 1814 god. napisao: " Prešavši ja iz otečestva mojega u Cesariju da se liječim morao sam i tu u bolnici novosadskoj (iz milosti Serboskoga obščestva) leta 1810-ga zimu prezimiti.". Takav isti dom katolici osnivaju 1754. godine. 

Već u ovom periodu gradom dominiraju crkve, i to 5 pravoslavnih (Saborna, Nikolajevska, Uspenska, Almaška i Jovanska) i 3 katoličke (Glavna, Jermenska i Crkva sv.Roka). Nedeljom pre podne, kada se oglase svi njihovi zvonici, sav promet ima da stane, svi dućani da se zatvore, svo stanovništvo na službu ide, jer sveštenici sve svoje parohijane dobro znaju, a bez potvrde o pričešću i pohođenju crkve nemaju se nikakva prava, a i globa i kazna prete. Ali posle podne i uveče prelazi se u "Zeleni venac", "Kod tri krune", "Kod zeca", "Kod Grajnera", "Kod ševe", "Zlatne patke" ili "Engleskog kralja", dobro poznate novosadske lokale gde počinju veselje i piće uz karte i igranke. Mnogi će posle platiti globu jer su protivno propisima ostali u gradu pošto je uveliko pala noć, pa su bokteri počeli da viču sitne sate, da paze da se ne puši duvan na sokacima i da sumnjivo zagledaju one koji su im se činili kao skitnice. To je period kada se novosađani orijentišu po gradu po kućama kojima daju nazive "Gvozdeni čovek", "kod Belog lava" (podignuta 1720. godine, danas predstavlja najstariju kuću u Novom Sadu, nalazi se na uglu Zmaj Jovine i Dunavske ulice), "kod crnog Lengera", "kod Dva goluba zlatna", "kod cervenog kresta", "kod mačke"....

Prema predanju, prva pravoslavna crkva Svetog Velikomučenika Georgija, saborni hram, postoji još od 1700. godine. Od 1708. godine je u Novom Sadu (tada Šancu) sedište Bačkog vladike. Zidani Saborni hram građen je polovinom XVIII veka, 1742. godine, za vreme vladavine carice Marije Terezije, a sadašnji izgled je dobio projektom arhitekte iz Budimpešte, Mihaila Harminca, u periodu između 1902. i 1905. godine, u vreme vladike Mitrofana Ševića. Ikonostas je uradio čuveni srpski slikar Paja Jovanović u Beču, zidne kompozicije slikar Stevan Aleksić, dok su vitraži na prozorima delo Imre Želera iz Budimpešte. 

Nikolajevska crkva, hram moštiju Svetog Oca Nikolaja, jedina je sačuvana bez znatnih promena, zbog čega se smatra najstarijim pravoslavnim hramom u gradu. Hram je zidan 1730. godine sa karakteristikama baroka. Kada je oštećen u bombardovanju sa Petrovaradinske tvrđave 1849. godine obnovili su ga Jovan i Marija Trandafil koji su tu i sahranjeni. Ikonostas u crkvi uradio je pod uticajem nazarenskog slikarstva Pavle Simić 1862. godine. Zanimljivo je da su u ovoj crkvi kršteni sinovi Mileve i Alberta Anštajna, Albert i Eduard, 1913. godine. 

Uspenska crkva, hram Uspenja Presvete Bogorodice, izgrađen je 1736. godine u baroknom stilu i više puta obnavljan. Svoj današnji izgled ova crkva je dobila oko 1780. godine. Slikarske radove u crkvi su izveli Janko Halkozović i Vasa Ostojić. Posebnost ovog hrama čine ikonostas i njegova rezbarija, zatim rezbarija bogorodičinog trona, arhijerejskog prestola i crkvenog nameštaja rezbaratora porodice Gavrilović. 

Almaška crkva, sa klasičnim baroknim portalom u duborezu koji je radio Aksentije Marković, podignuta je 1797. godine. Zvonik je na zapadnoj strani, a fasade kao i unutrašnjost hrama su bogato dekorisane. Ikone u njoj su rad Arsenija Teodorovića iz 1825. godine, koji je u porti hrama i sahranjen. Posebnu vrednost crkvi daje ikona Presvete Bogorodice, rad slikara Uroša Predića iz 1905. godine. 

Danas umesto glavne katoličke crkve, gradskim centrom dominira Rimokatolička parohijska crkva Župa imena Marijina, građena krajem XIX veka, tačnije 1894. godine u neogotskom stilu, po projektu arhitekte Đerđa Molnara čija se mermerna bista nalazi odmah iza vrata u jednoj niši. Crkva je trobrodna, sa gotskim svodovima koje drže vitki i visoki stubovi. Oltar je ukrašen tirolskom rezbarijom, prozori peštanskim vitražima, a krov je rađen u žolnai keramici.