U Vrdniku nalazi se aktivan manastir Ravanica. Godine 1811, na Vidovdan, kada je završena manastirska crkva, u nju su prenete mošti kneza Lazara. Manastir je u svakom pogledu jedan od najznačajnijih na Fruškoj gori.
Kao i kod većine fruškogorskih manastira prošlost manastira Ravanica u Vrdniku ostaje nejasna. Prvi podatak o njemu ide iz turskih dokumenata gde se u popisu iz 1566. godine navodi njegovo imanje i odrećuje suma od 3000 akči za njegov otkup. Monasi iz manastira nisu uspeli da sakupe potrebnu svotu pa su se, plašeći se turske osvete, razbežali na sve strane. Na svu sreću pojavio se jedan meštanin Kupinika (Kupinova) po imenu Pejo koji je isplatio Turcima traženi iznos. Sasvim je otvoreno pitanje vremena izgradnje manastira. Postoje samo pojedinačni spomenici koji mogu tek nešto da nagoveste. Jedan od njih je minej iz 1589. godine koji je ostavio monah Georgije i koji govori da je manastir delovao u to vreme. Tu je i beleška iz zapisnika vođenog 1753. godine u kojem se navodi da je stara manastirska crkva bila posvećena Jovanu Krstitelju i da je sagrađena u vreme beogradsko-sremskog mitropolita Serafima. Kako se ne zna tačno kada je živeo ovaj mitropolit (neki izvori tvrde da je živeo u vremenu između 1548. i 1589. godine) taj podatak može tek okvirno da pomogne u otkrivanju približne godine kada je manastir stvarno sagrađen. Iz toga vremena potiče podatak da je u Vrdniku patrijarh Pajsije ( I Janjevac, 1614-47) 1627. godine dobio "Čatovnik s obrazi", tzv. Minhenski psaltir iz Privine Glave i dao ga uvezati.

Zbog svega je veoma teško reći kada je manastir stvarno podignut. No, bez obzira na sve sasvim je sigurno da je osnovan u vremenu između kraja XV i početka XVI veka. Budući da se ne zna vreme njegove gradnje to se još manje zna ko ga je sagradio. Opis fruškogorskih manastira iz 1753. godine pravi dodatnu zabunu navodeći da je "Zdatelj že jego sv. knez Lazar serbski", odnosno navodi da je osnivač ovog manastira knez Lazar. No, to je netačan podatak. O manastiru Vrdniku se veoma malo zna sve do 1697. godine kada su se u njega naselili prebegli monasi iz Ravanice u Srbiji. Nakon boravka u Sent Andreji (od 1690), ravanički monasi dobijaju dozvolu da se presele u manastir u Vrdniku koji je u to doba bio napušten i po svemu sudeći razoren. Uskoro ravanički monasi na čelu sa kir Dimitrijem dolaze u Vrdnik i imaju šta da vide. Tamo gde je nekada bio manastir sada je bujala šuma čak u tolikoj meri da je nad svodovima oštećene crkvene građevine naraslo drveće. Ovakvo teško stanje nije obeshrabrilo ravaničke monahe i oni su za relativno kratko vreme osposobili manastir.

No, ni to ne treba preuveličavati. Crkva i konaci su bili veoma primitivno građeni - od pletera i drveta koje je oblepljeno blatom. No, to je bilo dovoljno da manastir bude osposobljen za svoju svetu misiju u narednim vekovima. Kako su monasi iz Ravanice sa sobom doneli i sve one dragocenosti koje su uspeli da izvuku iz svoga manastira, posebno mošti kneza Lazara, to se i manastir u Vrdniku od toga doba počeo zvati Ravanicom. Na neki način, narod je Ravanicu iz Srbije izjednačio sa manastirom u Vrdniku i dao mu isti naziv - Ravanica. Iz toga doba verovatno ide i legenda da je Vrdnik zadužbina kneza Lazara. Po popisu iz 1753. godine vidi se da je crkva od kamena nazidana u znaku krsta, sa svodom od cigle i pokrivena šindrom od hrastovine. Bila je krečom okrečena (znači nije bila živopisana), a ni ikonostas se ne pominje. Nema sumnje da je i u to vreme manastir bio siromašan pa bi i to mogao da bude razlog što su vrdnički monasi često putovali u Rusiju tražeći materijalnu pomoć. Ipak, vremenom, najviše zahvaljujući tome što su u njemu bile smeštene mošti kneza Lazara, manastir je primao sve više posetilaca, a i novčana pomoć je bila sve veća.
Zbog svega, polovinom XVIII veka počinje se razmišljati o potrebi izgradnje veće crkve pa su se u tom smeru počele odvijati i pripreme. Nakon dugog otezanja, 1801. godine počinje da se gradi crkva. Zidao ju je Kornelije, majstor iz Novog Sada. Međutim, i tu je rad nešto zapinjao tako da je tek 10. juna 1811. godine crkva završena i osvećena. Ono što je karakteristično jeste to da se pri izgradnji crkve strogo vodilo računa da su svi majstori koji su je zidali morali biti Srbi. Istovremeno sa crkvom nazidan je i zvonik sa četiri sprata. Iste te godine na Vidovdan prenete su mošti kneza Lazara u novu crkvu. To je bio izuzetno svečan događaj kome je prisustvovao mitropolit Stefan Stratimirović (karlovački mitropolit, 1790-1836) koji je stigao u paradnoj kočiji sa zapregom od šest belih konja. Od tada pa do danas na građevinskim objektima ima samo nekoliko izmena. Prizemno krilo jugozapadnog konaka više ne postoji. Na istočnoj strani zaštitna ograda je takođe uklonjena i zamenjena zaštitnim zidom na kome je veoma lepa dekorativno izgrađena ulazna kapija. Na južnom krilu konaka barokni zabat je takođe pretrpeo dosta izmena. Drugih izmena izgleda da nije bilo. U nekoliko navrata crkva je obnavljana (1885, 1889. itd.), ali to sve ukupno nije izmenilo njen izgled. Crkva dugo nije bila živopisana i tek 1853. godine oslikava je Dimitrije Avramović u duhu romantizma.

  Ikonostas je izrezbario karlovački duborezac Marko Vujatović (1809-14), a pozlatio ga je Petar Čortanović. Najlepše su izrađene carske dveri i Bogorodičin tron. Mnoštvo motiva se prepliće i možete provesti dosta vremena pokušavajući uhvatiti detalje. Sam ikonostas po svom stilu jeste prelaz od baroka ka klasicizmu. Ikonostas je između 1851-53. godine Dimitrije Avramović oslikao u tri zone sa ukupno 42 ikone. Wihovu lepotu i izražajnost je teško opisati, pa je prava šteta što zbog visine ikonostasa nećete biti u stanju detaljno pregledati ikone iz gornjih zona. Ikone na ikonostasu stare crkve slikao je (1743.) Stanoje Popović u zografskom stilu, a zidne slike u manastirskoj trpezariji radio je (1771-76.) Amvrosije Janković. U crkvi je dugo sa desne strane oltara, pod samim prestonim ikonama, ležao kivot od kiparisa (izrađen 1826. godine) u kojem su počivale mošti kneza Lazara. Mošti su morale da se u više navrata sklanjaju iz manastira. Tako su 1716. godine zbog opasnosti od Turaka boravile jedno vreme u Futogu. Ponovo 1848. godine vrdnički monasi moraju da sklanjaju mošti, ovaj put u strahu od Mađara i to u Klenak. No, tu su boravili tek tri meseca i onda su ponovo vraćene u Vrdnik. Danas, one više nisu u Vrdniku i vraćene su u Ravanicu u Srbiju . Ipak, u manastiru postoji jedan komad moštiju i izložen je u staklenoj posudi ugrađenoj u kivot. Kneževe mošti su dugo godina bile u starom kivotu koji je donet iz Ravanice. Godine 1757. sačinjen je novi kivot od drveta, pozlaćen na šest stubova, s krunom i dvoglavim orlom na vrhu i likom kneza Lazara (dar Obrada Futožanina). Od 1826. godine mošti se nalaze u kivotu izrađenom od kiparisa, poklonu mitropolita Stefana Stratimirovića (u njemu su i danas). Kivot Obrada Futožanina danas možete videti u manastiru Vrdnik ispred oltara, ali on je prazan, jedino se u malom staklenom prostoru nalazi deo kneževih moštiju. Od dragocenosti manastir je imao haljinu kneza Lazara (danas samo komad). Nekada se ona nalazila u crkvenoj priprati na tetrapodu iznad celivajuće ikone u malom ormariću sa staklenim vratima. Osim komada moštiju kneza Lazara, manastir poseduje još i mošti svete velikomučenice Anastasije (III vek), svetinje sa Hristovog groba, deo moštiju sv. Teodora Tirona (sve izloženo ispred ikonostasa). Vrdnički manastir je u svakom pogledu izuzetno vredan i predstavlja jedan od najkapitalnijih na Fruškoj gori. On je dugo bio i među najbogatijim na Fruškoj gori - 1905. godine poseduje 1696 jutara zemlje, a 1941. godine ukupno 1420 jutara. Osim komada moštiju kneza Lazara, manastir poseduje još i mošti svete velikomučenice Anastasije (III vek), svetinje sa Hristovog groba, deo moštiju sv. Teodora Tirona (sve izloženo ispred ikonostasa). Vrdnički manastir je u svakom pogledu izuzetno vredan i predstavlja jedan od najkapitalnijih na Fruškoj gori.

Slava manastira Ravanica je Vidovdan - 28. (15.) juna.

     

Nalazi se u Blizini Sremske Mitrovice, aktivan zenski manastir.Po predanju manastir je zadužbina despota Jovana Brankovića, a potiče, prema najstarijem pisanom pomenu, s kraja XV ili početka XVI veka. Manastir još uvek čeka neimare, a crkva ikonostas.

Manastir Divša (narodno đipša) po predanju jeste zadužbina despota Jovana Brankovića (1499-1502), a opis fruškogorskih manastira iz 1753. godine ovo predanje dodatno potvrđuje. Međutim, za sada još uvek nema bilo kakvog pisanog ili nekog drugog traga koji bi ovakvu situaciju mogao da potkrepi.

O samome manastiru najstariji sačuvani pisani pomen jeste u rukopisnom četverojevanđelju koje je pisano krajem XV veka (možda početkom XVI) i koje je dugo čuvano u manastiru. Manastir je poznat i Turcima koji ga navode u svom popisu iz 1566. godine, ali pod imenom manastir Svetog Nikole u selu Lipovici. Turci navode da manastir poseduje dva vinograda i jednu livadu od pet kola sena. Na osnovu toga određuju manastiru otkupnu sumu od 4000 akči što je veoma mala suma, pa je pretpostavka da su manastirske zgrade (izuzev crkve) bile od drveta. Po svemu sudeći radilo se o siromašnom manastiru koji nije privlačio posebnu pažnju Turaka bar ne toliku da bi ga opteretili lažnim nametima. Iz ovih turskih popisa teško je odrediti kako je manastir tada izgledao, ali opat Bonini u svojim rukopisima iz 1702. godine nešto je određeniji. On tvrdi da se "kaluđerski manastir đipša nalazi u jednoj pošumljenoj, udaljenoj i nenaseljenoj dolini. Sada u njemu ima nekoliko kaluđera, koji ponovo grade manastir i crkvu". Nadalje tvrdi da ima 100 jutara zemljišta, 2 jutra vinograda i 500 jutara šume. Dakle, očigledno je da se radilo o manastiru koji je bio dosta udaljen od naseljenih mesta i verovatno zato i dosta siromašan.

   
Sledeći važan pomen o manastiru potiče iz 1706. godine. To je privilegija "ot Josifa cesara rimskog" (austrijski car Josif I) gde se manastir Divša navodi kao metoh manastira Kuveždina. To znači da je nekako od toga doba manastir Divša pao pod nadležnost Kuveždina. To nikako nije zadovoljilo njegove monahe tako da narednih godina oni pokušavaju da povrate samostalnost. Tokom vremena to im je u dva navrata i uspelo, ali samo za kratko. Stalni pratilac manastira Divše bilo je njegovo siromaštvo, pa zato 1734. godine u njemu boravi bratstvo od samo četiri člana. Zbog toga manastir nema ni sve bogoslužbene knjige što uz mali broj monaha svakako utiče na njegovu smanjenu aktivnost. Situacija se nešto poboljšala 1738. godine jer manastir dobija potrebne bogoslužbene knjige što je uticalo da se njegova aktivnost znatno povećava. Sledećih godina u manastiru se dešavaju dva veoma interesantna događaja. Najpre (1741.) u manastir je došao pustinjak Matej, jedan veoma snalažljiv i vredan monah, koji u veoma kratkom vremenu uspeva da iskrči okolnu šumu i da zasadi voćnjak od čak 2500 voćki. Sledeći događaj je bio mnogo dramatičniji: 1744. godine pokušalo se da Divša (zajedno sa Kuveždinom) postane metoh Hilandara, no to se osujećuje. Te godine patrijarh Arsenije IV Jovanović Šakabenta je doneo tu odluku. Međutim, seljaci iz okoline manastira Divše su bili veoma odlučni u tome da se to spreči pa su u tome do kraja i uspeli. To im se tada učinilo malo pa su pokušali da manastir Divšu otrgnu od zavisnosti Kuveždina tražeći da Divša postane ponovo samostalna.


 Ne zna se epilog tog sudara različitih želja, ali sudeći po Opisu fruškogorskih manastira iz 1753. godine, gde se navodi da Divša ima svog igumana, izgleda kao da su u tome uspeli i da je manastir dobio samostalnost. Ipak, ono što ovakav zaključak dovodi u sumnju jeste to da se u Opisu manastir Divša vodi pod naslovom "Filijal Divša" - što bi trebalo da znači da je još uvek bio pod Kuveždinom. S druge strane opet postoji pretpostavka da je manastir Divša bio samostalan, ali privremeno, za vreme dok se ne izvrši restauracija (u vreme vizitacije 1753. godine radila se obnova crkve spolja i iznutra). Takvo gledište podupire to što postoji bratski zaključak Divše iz 1775. godine da manastir i dalje bude "potčinen" manastiru Kuveždinu. S tim u skladu odlučilo se da manastirski iguman živi u Kuveždinu, a ne u Divši.


 Iz opisa (1753.) vidi se da je manastirska crkva već tada bila veoma stara i da je sazidana od kamena i cigle - kaže se da je crkva "drevnaja, kamenom i ciglom sozidata". Te godine vršena je i velika restauracija crkve, a dovršavao se novi ikonostas. Bila je krstoobraznog oblika sa poligonalnim apsidama i dekorativnim kubetom. Zvonik sa kapelom nad pripratom je sazidan između 1762-66. godine. Uz crkvu je sazidan toranj kvadratnog preseka. Konak je sagrađen tokom XVIII veka na arkadama sa spratom. Kasnije je dozidana i pretpriprata (istovremeno kad je dozidan i zvonik 1762-66.). Glavni ktitor bio je pustinjak Matej - monah koji je toliko zadužio ovaj manastir. Wegova je zasluga što su podignuti priprata, zvonik, kapela i dvospratna zgrada konaka na zapadnoj strani. Matej je u manastiru umro, a sahranjen je u crkvi 1765. godine. Iz tog vremena (1772) postoji gravira na kojoj je prikazan manastir Kuveždin (rad Zaharija Orfelina), a u gornjem levom uglu ucrtana je i Divša kao veoma skromna građevina sa zvonikom, osmougaonom kupolom i nekoliko velikih prozora. Sa tri strane manastir je okružen konacima, a sa četvrte zaštitnim zidom. Obratite pažnju na deo slike koji prikazuje severoistočnu stranu manastira gde se vidi grobljanska kapela i koliba (možda pećina?) u kojoj je verovatno živeo pustinjak (pustinožitelj) Matej. Izgled manastirske crkve značajno je promenjen u obnovi 1822. godine (godina urezana na fresci sv. Nikole u niši iznad južnog ulaza u crkvu). Od tada crkva se sastoji iz dva dela i to prvobitne crkve i kasnije dozidane priprate i zvonika. Sama crkva je jednobrodna građevina sa oltarskom, dve pevničke (pravougaone) apside i kubetom koje se uzdiže iznad naosa. Crkva ima sedam visokih prozora, ali veoma uskih. Materijal je opeka sa ponegde upotrebljenim kamenom. Ikonostas je izrezbaren 1751. godine, ali se ne zna ko je bio majstor. Interesantno je to da se ikonostas (iako u tom momentu nedovršen, budući da je rezbarenje završeno 1754.) veoma dopao komisiji koja je sačinjavala vizitaciju 1753. godine pa ona u zapisnik bez ikakve ograde navodi da da je ikonostas "novo preizrjadno piltorsko delo". Kako je oslikavanje bilo u toku, to se komisija nije mogla izjasniti i o radu slikara. Ikonostas je oslikao Teodor Stefanov Gologlavac (potpisan na ikoni sv. Nikole) koji je poznat i pod imenom Teodor Valjevac. O njemu samome ima malo podataka, ali je izvesno da je rad na ikonostasu u manastiru Divša njegov prvi krupniji rad. Ikonostas u Divši ima i jedan drugi značaj, on spada u možda prvi slikarski rad u srpskom slikarstvu koji je urađen u duhu ranog baroka - nove slikarske struje koja je dolazila iz Evrope. Danas su ikone sa ikonostasa (njih ukupno 11 - sve praznične ikone) u Galeriji umetnosti u Sremskoj Mitrovici. Osim ovih sačuvano je u kapeli manastira Kuveždin ukupno 12 ikona na kojima su likovi apostola. čini se da je manastir uglavnom bio u trošnom stanju tako da je između 1913. i 1922. godine bio čak i napušten (1905. godine pominje se kao filijala manastira Kuveždin). Te godine (1922.) iguman Pantelejmon Lazić počinje sa opsežnim građevinskim radovima. Bio je veoma aktivan tako da je u njemu postojala u to vreme i škola za decu iz manastirskog prnjavora. Nekako u to doba - 1923. godine, po drugi put manastir Divša je dobio samostalnost. To se desilo zbog toga što je manastir Kuveždin pretvoren u ženski manastir, no to je trajalo sve do 1933. godine kada se ponovo vraća u zavisnost Kuveždinu. U to vreme manastir poseduje 795 jutara poljoprivrednog zemljišta. Manastir je za vreme II svetskog rata spaljen i do danas su izvršene samo neke popravke. Zbog toga današnji posetilac može veoma malo toga videti od onoga što je manastir Divša bio nekada. Crkva je u potpunosti obnovljena, ali trenutno nema ikonostasa niti je iznutra oslikana. Pri izgrađivanju nove crkve iskorišćeno je nešto od materijala sa stare crkve tako da je na nekim mestima (portal ulaznih vrata, freska iznad ulaznih vrata, vrata priprate i na još nekoliko mesta na spoljnim zidovima crkve) taj materijal ugrađen i sasvim je jasno vidljiv. Od 1980. godine manastir je naseljen (vaspostavljen kao ženski) i postepeno se obnavlja. Slava manastira Divša je Prenos moštiju Svetog oca Nikolaja - 22. (9.) maj.

u "Večernjim Novostima" je počeo feljton o manastirima naše Fruške Gore.

ATOS NA FRUŠKOJ GORI (1)


Papa daje dozvolu
8. novembar 2007


Feljton o fruškogorskim manastirima koji započinjemo, napravljen je prema monografiji `Fruška gora`, kapitalnom izdanju Zavoda za udžbenike. Iz ovog izdanja prenosimo delove koji svedoče kako su i kada građeni srpski manastiri, iz pera Dinka Davidova, Atanasija (Gatala) i Justina (Jeremića).


NA nekadašnjoj teritoriji Južne Ugarske, u živopisnoj oblasti Srema, na padinama i uvalama Fruške gore, osnovano je u 15. stoleću nekoliko srpskih pravoslavnih manastira. Njihov postanak vezan je za burne istorijske okolnosti i događaje, pre svega za ratove i srpske migracije.

Sedam godina posle Kosovske bitke, u bici kod Nikopolja (1396), hrišćansku vojsku ugarskog kralja Žigmunda porazio je turski sultan Bajazit I. Uskoro potom Turci su provalili u Ugarsku, a u Sremu porušili nekoliko nedovoljno utvrđenih srednjovekovnih tvrđava i opljačkali feudalna dobra. Posle turskih upada ugarski kraljevi predosetili su opasnost od nezajažljivog protivnika, čije su osvajačke namere rasle iz godine u godinu. Da bi se obezbedili od Osmanlija prizivali su srpske despote i plemstvo u Ugarsku i davali im velike posede i povlastice kako bi na taj način osigurali svojoj zemlji živi zid za odbranu južnih zemalja, pre svega Srema, od turskih provala.

U prvoj polovini 15. stoleća despot Đurađ Branković dobio je nasledne posede svog ujaka despota Stefana Lazarevića u Banatu kao i utvrđene gradove u Sremu - Zemun, Mitrovicu, Slankamen, Kupinik i druga mesta. Despot je bio zaokupljen idejom da podigne više manastira u Sremu, mnogoljudno naseljenom gotovo isključivo srpskim življem. Uspeo je da dobije odobrenje od pape Nikole V za podizanje `In regno Hungariae` devet manastira namenjenih pravoslavnim kaluđerima.

SMATRA se da su to `većinom bile monaške ćelije ili manastirići` u Sremu i Banatu. O njihovom podizanju i postojanju nema pisanih tragova, ali s puno razloga treba pretpostaviti da su pojedini, docnije sagrađeni manastiri, utemeljeni baš na osvećenom mestu prethodnih skromnih bogomolja i ćelija, što je u istoriji crkvene arhitekture uobičajeno. Tako je, na primer, poznato da su prebegli žički monasi 1520. godine gradili staru šišatovačku crkvu na mestu male, zapustele i oburvane crkvice svetog Nikole. Smatra se da su u drugoj polovini i krajem 15. stoleća osnovani i sagrađeni prvobitni fruškogorski manastiri Bešenovo, Staro Hopovo, Velika Remeta, Rakovac, Jazak i Vrdnik, a možda i još neki.

Kada je reč o podizanju i ukrašavanju sremskih manastira u 15. stoleću, treba poverovati i nekim podacima koji potiču iz znatno mlađeg vremena, a koji se mogu naći u manastirskim vizitacijama u 18. stoleću. Tako se 1772. godine navodi da je crkva svetih arhanđela Mihaila i Gavrila u manastiru Bešenovu živopisana daleke 1467. godine, što znači da je morala biti podignuta ranije.

Nov i veoma snažan podsticaj za podizanje manastira na Fruškoj gori dali su prvih godina 16. stoleća sremski despoti, potonji sremski svetitelji, majka Angelina koja je prenela mošti svetog Stefana i njihovi sinovi despot Jovan i despot Đorđe - arhiepiskop Maksim. Zapravo, arhiepiskop Maksim je najzaslužniji za preporod monaškog i duhovnog života u Sremu, za gradnju manastira i za obnovu Beogradsko-sremske eparhije. Njegov ktitorski podvig je gradnja monumentalne crkve manastira Krušedola, podignute na darovnom posedu despota Jakšića.
U VREME građenja manastira Krušedola (1509-1516) arhiepiskop Maksim je imao rezidenciju u Beogradu, u čuvenom Uspenskom manastiru, odakle je često dolazio da nadgleda radove i daje potrebna uputstva. Prema njegovoj zamisli crkva je podignuta po ugledu na zadužbine srpske despotovine. Manastiri moravske Srbije bili su, nema sumnje, stvaralačko nadahnuće sremskim despotima, ali je baš istorijsko pamćenje Brankovića i ostalih ktitora dosezalo i u dublju prošlost nacije, do samih početaka srpske srednjovekovne crkvene kulture.

To pamćenje su štedro čuvali najugledniji duhovnici, a brižljivo su ga prenosili i monasi koji su pristizali u Srem iz udaljenih zadužbina Nemanjića. Jer, ne treba nikad zaboraviti, duhovne niti sremskih manastira sa manastirima na Balkanu nisu nikada prekinute, čak ni istanjene. To uverljivo pokazuju mnogobrojne istorijske činjenice: poreklo svetiteljskih moštiju i kultova, ali i bogoslužbenih knjiga i crkvenih obrednih predmeta.

Prema visokoj volji arhiepiskopa Maksima, Krušedol je proglašen sedištem obnovljene Beogradsko-sremske eparhije, ali je postao i porodični mauzolej Brankovića. Tako je prilikom gradnje manastira Krušedola nastavljena tradicija srpskog vladarskog zadužbinarstva. To nije bio sam ktitorski podvig sremskih arhiepiskopa, već i istorijski čin dubljeg značenja. Osnivanjem Krušedola, obnovom Mitropolije i gradnjom ostalih manastira, Srem je u etničkom i kulturnom smislu postao sastavni deo Srbije. Fruškogorski manastiri su na najbolji način negovali celovitost srpske crkvene kulture i docnije, posle pada Srema pod Turke (1521), a osobito posle obnova Pećke patrijaršije (1557).

S RAZLOGOM je rečeno da se do te godine `ceo srpski narod našao u jedinstvenoj duhovnoj organizaciji`. Tada obnovljena Pećka patrijaršija preuzela je veliku istorijsku odgovornost za sudbinu nacije. Tako je, kad su srpski despoti sišli sa ugarske vojno-političke scene, a to se jednog dana moralo dogoditi, crkva nastavila da prilježno bdi nad svim nacionalnim vrednostima, da održava uspomene na svetiteljsko-vladarske kultove, da brine o pismenosti, književnosti i da u sakralne svrhe neguje sve oblike likovnih umetnosti.

Obnovljena crkvena organizacija bila je u mogućnosti da podstakne, pa i da vodi kulturni život nacije, tada već seobama rasprostrte po panonskim oblastima. U uslovima osmanlijske vlasti to je bio njen najveći uspeh, za koji su najsušastvenije zaslužni fruškogorski manastiri.

U neposrednoj blizini starijih, osnovanih u 15. stoleću, tada su podignuti Novo Hopovo, Beočin, Kuveždin, Mala Remeta, Đipša, Petkovica, pa je u 16. stoleću Fruška gora postala sremska `Sveta Gora`, kako je od milošte nazvana.

Srpska kasna srednjovekovna crkvena umetnost mogla je da se razvija u sremskim manastirima baš zahvaljujući onim, nikad prekinutim nitima sa kulturnom tradicijom matičnih srpskih zemalja. Veliki fresko-ansambli u Hopovu, stari živopis u Krušedolu, freske u Petkovici, i gotovo neznatno očuvani ostaci u Velikoj Remeti i Rakovcu, mogu dočarati duh i stil slikarstva u fruškogorskim manastirima.

(Nastaviće se)

ATOS NA FRUŠKOJ GORI (3)


Slikari iz Rusije
10. novembar 2007


NAJVEĆU radoznalost odavno privlači slikarstvo ikonostasa i zidni živopis fruškogorskih manastira. Tu su stilske mene najbitnije. Izmenjen je slikarski postupak u samom tkivu ikone, prevashodno u crtežu, načinu modelacije, slikarskoj fakturi, a potom i u ikonografiji. Zapravo, ikone su transformisane u religiozne slike. Taj složeni zanatsko-umetnički postupak mogao se savladati samo u slikarskim učilištima. Na slikarsku školu Kijevopečerske lavre bili su upućeni mladi srpski ikonopisci. Istovremeno iz Rusije, odnosno Ukrajine, prizivani su obrazovani slikari, među kojima su Jov Vasilijevič i Vasilije Romanovič bili najpoznatiji.
Opredeljujući se za Kijev i oslanjajući se na Lavru, Duhovnu akademiju, a potom i na Slikarsku školu, Karlovačka mitropolija je izabrala dobar i poučan primer za ugled. Sredinom 18. stoleća istočni uticaji na celokupni duhovni i umetnički život bili su izraziti i njihova uloga u brzom procesu razvoja srpske umetnosti značajna. Fruškogorski manastiri su te uticaje prvi prihvatili, što se najpre odrazilo u Krušedolu.
Na podsticaj patrijarha Arsenija IV Jovanovića, krušedolski arhimandrit Hadži Isaija Grabovčanin poverio je Jovu Vasilijeviču slikanje prestonih ikona. To su hramovna ikona Blagovesti, sa figurama srpskih svetitelja Nemanjom, Savom i Maksimom u donjoj zoni i ikona Jovana Preteče, a zatim Bogorodica sa Hristom i Isus Hristos, prikazani na barokno razbokorenim prestolima.
Po lepoti slikarske materije, blagim senčenjima, uverljivosti prikazanog lika i prefinjenoj upotrebi zlata u prepokrivanju pozadine i ukrašavanju draperija i prestola izdvaja se ikona Isusa Hrista, za koju je s pravom rečeno da predstavlja "najplemenitiji tip Hrista, koji je stvoren u srpskom slikarstvu 18. stoleća".
Krušedolska zidna dekoracija je nastala kao logična posledica brige patrijarha Arsenija IV da se u novom duhu oslika crkva u kojoj je postojao stari živopis veoma oštećen prilikom paljevine 1716. godine. Dve godine posle smrti patrijarhove započeti su obimni slikarski radovi pod budnom prismotrom novog arhijereja, mitropolita Pavla Nenadovića. Prvi posao je poveren, kako se smatra, Jovu Vasilijeviču, koji je uz pomoć većeg broja saradnika oslikao 1750-1751. zidne površine priprate i olatarske apside. Godine 1756. zidne površine naosa oslikao je drugi, nama još nepoznat, rusko-ukrajinski slikar. U celini posmatrano, slikarstvo manastira Krušedola predstavlja tipičan spomenik umetničke srpske sudbine sredinom 18. stoleća. To je doba kad su najveći barokni uticaji stizali u našu sredinu iz male Rusije.
U Krušedolskoj priprati, u prvom pojasu su naslikani srpski vladari - svetitelji: Simeon Nemanja, Sveti Sava, Stefan Prvovenčani, Vladislav, Stefan Dečanski, Milutin, knez Lazar, a uz njih i Brankovići. Međutim, posetilac manastira Krušedola ugledaće na stubovima u naosu crkve likove proroka, apostola i Maksima Brankovića i uočiće da su slikani u poznovizantijskom stilu. Odista, to su delovi očuvanog starijeg živopisa.
Tako je na simboličan način u živopisu manastira Krušedola povučena razvojna nit koja spaja dva vida slavljenja kultova srpskih vladara - tradicionalnog iz 1545, i novog, baroknog, iz 1750. Reč je, dakle, o smišljenom povezivanju kultova Nemanjića i sremskih Brankovića, o istorijskom kontinuitetu - od srpske srednjovekovne države do političkog položaja Srba u Podunavlju. O tome se, u veku prosvećenosti, veoma brinulo.
Najzad, kult Krušedola i njegovih Brankovića poneo je, i raširio po celom srpstvu, barokni bakrorez proslavljenog Zaharije Orfelina, bakroresca, kaligrafa, pesnika, istoričara i pisca raznih naučnih i popularnih sastava. To je njegov bakrorez manastir Krušedol, izuzetne veličine (64,4h99,8 cm), a Orfelin ga je izradio u Beču, po narudžbini sentandrejskog gospodara Georgija Popovića. Na njemu je prikazana široka panorama manastira: crkva, konaci, sporedne zgrade, bašte, šume i krušedolski prnjavor. U uglovima su, u pravougaonim okrivima, likovi Brankovića.
Manastir Kuveždin, u zapadnom Sremu, vekovima je gajio plemenite uspomene na svetog Simeona (Nemanju) i Svetog Savu, kojima je i posvećen. U 18. stoleću najviše je bio omiljen u narodu veliki bakrorez Zaharije Orfelina sa izgledom manastira i njegovom okolinom, selom Divošem i manastirom Đipšom, ali i sa likovima dvojice prvih Nemanjića.
SA još većim žarom širio je manastir Vrdnik kult sv. kneza Lazara, ponajpre zbog toga što su u njemu ležale mošti kosovskog mučenika. A to poštovanje najviše su u narodu rasprostirali bakrorezi Žefarovića i Orfelina. Od posebne je važnosti ktitorski zapis na Orfelinovom bakrorezu: "Slika velikog srpskog kneza svetog Lazara, koji je u 1389. godini vodio bitku sa turskim sultanom Muratom na Kosovu polju, gde je mučenički završio, a čije neistrulelo telo i do danas Bog sačuva i ono počiva u manastiru Vrdniku u mitropolijskoj sremskoj eparhiji, u potvrdu istinite vere srpskog naroda... Rezao u Karlovcima Zaharija Orfelin, član carsko-kraljevske bečke akademije umetnosti".
U isto vreme manastir Šišatovac je negovao slavu svetog Stefana Štiljanovića. Uopšte, u ovom manastiru se o istorijskim spisima mnogo brinulo. Pomno je čuvana, ranije stavljena povest sv. Stefana Štiljanovića, a u Šišatovcu je ponovo prepisan Dušanov zakonik 1787, poznat kao Šišatovački rukopis. Razumljivo, imao je i ovaj manastir svoj bakrorez, koji je u stotinama primeraka poklanjan viđenijim vernicima i priložnicima. To je gravira Hristofora Žefarovića, sa likom Štiljanovića, ali i sa onovremenim arhitektonskim izgledom manastira, što je od izuzetnog značaja, jer je u drugoj polovini veka srušena stara crkva i na njenom mestu podignuta nova.
Ovde ne bi trebalo zaboraviti ni manastir Jazak i kult svetog cara Uroša, koji je u narodu širio, opet, bakrorez Žefarovića, izrađen 1746. u Beču.
U ovom slučaju naš grafičar nije ponovio Urošev lik iz Stematografije, već ga je nacrtao prema stranom predlošku, koji je najverovatnije našao u Beču. Pored dužeg istorijskog zapisa, u kojem nije propušteno da se kaže koje je sve oblasti "sin previsokoslavnog i silnog Stefana, cara srpskog" dobio od oca u nasledstvo, tu su navedeni tropar i kondak sv. cara Uroša. Time je, i u ovom slučaju, vladarski portret dobio znamenje svetiteljskog lika.
(Nastaviće se)

nažalost,u daljem delu ovog feljtona tema je suviše politizovana,pa sam smatrao za prikladno da iz istog izdvojim samo deo koji se odnosi isključivo na manastire i Frušku goru...
sve u želji da izbegnem političko-istorijsko polarizovanje na "nas i njih",koje ne pripada ovde...